محله امیر چقماق (چخماق) (3) - آب انبار پنج بادگير و بقعه ستی فاطمه

شناسه محتوی: 
1808101244
واحد جاذبه‌های گردشگری تارنمای ایران چهار راه:
اين آب انبار به دستور همسر امير جلال الدين چقماق شامی حاكم وقت يزد برای استفاده ی عموم مردم ساخته شده است، این جمله را در پاسخ پرسشی در مورد بنای پنج بادگیر یزد از یکی از ساکنان نزدیک آب انبار که به گفته سایر ساکنان محل فردی است که نسبت به این بنا آگاهی کاملی دارد می شنوی. اما واقعیت چیز دیگری است.
محله امیر چقماق (چخماق) (3) - آب انبار پنج بادگير و بقعه ستی فاطمه  - پایگاه خبری صنعت حمل و نقل بین المللی و گردشگری ایران چهارراه

آب انبار پنج بادگیر در ضلع شمالی ميدان امیر چقماق و در ابتدای كوچه محله های بافت قديم یزد ديده می شود. به علت مجاورت این آب انبار با بقعه ی ستی فاطمه، به آب انبار ستی فاطمه مشهور گردیده است، اما سال ساخت این آب انبار با سال ساخت بقعه ستی فاطمه تفاوت زیادی دارد. آب انبار در دوره صفویه ساخته شده است و همانطور که ذکر گردید فاطمه خاتون و همسرش امیر چقماق که در دوران تیموری به حاکمیت یزد منصوب شده بود، به دوره تیموری بازمی گردند. در مورد بقعه ستی فاطمه و معنای واژه ستی در همین جستار خواهم پرداخت اما نخست به آب انبار پنج بادگیر و مشخصه های آن می پردازیم و آن گاه به سراغ بقعه ستی فاطمه خواهم رفت.
برای ساخت این آب انبار حدود هفت هزار متر مکعب خاکبرداری صورت گرفته که این میزان گود برداری باعث ساخت آب انباری با شناسه های زیر گردیده است:
مخزنی که قطر داخلی آن ۵/۱۹ متر است.
گنبدی که ارتفاع آن از سطح زمین تا پاکار( نوک گنبد) ۹ متر است.
پنج بادگیر هشت وجهی که کار خنک کردن آب و تهویه مخزن آب برای جلوگیری از فاسد شدن آب را بر عهده دارند.
با توجه به قطر داخلی مخزن آب انبار تکیه به قطر 9 متر در برابر قطر داخلی 19/5 متری این آب انبار می توان پی برد که آب انبار تکیه با اینکه قدیمی تر از آب انبار پنج بادگیر است از بزرگی و حجم بیشتری نسبت به این آب انبار برخوردار بوده است. با تمام اینها، آب انبار پنج بادگیر به دلیل بادگیرهایش شکوه و زیبایی بیشتری دارد. بخصوص اینکه بادگیرهای آب انبار تکیه امیرچقماق در دیواره بازار حاجی قنبر جای گرفته و دید و جلوه زیادی ندارند اما بادگیرهای این آب انبار مدام به شما سفرتان به یزد و اقامتتان در یزد شهر  بادگیرها را گوشزد می نماید.
ارتفاع هر کدام از بادگیرها ۵/۱۱ متر است و هر بادگیر ۱۶تیغه دارد که در کل قفسه بادگیر را تشکیل می دهند. بر بالای در ورودی آب انبار جایگاهی است که گویی روزگاری وقف نامه ای در آن جای داشته است و اکنون از آن خبری نیست و شاید همین نبود وقف نامه و مجهول بودن سازنده و وقف کننده آب انبار سبب نسبت دهی این آب انبار به فاطمه خاتون و شوهرش  شده است. اما واقعیت چیز دیگری است.
برای رسیدن به پاشیر ( محل برداشتن آب در آب انبار) می بایست 64 پلکان را طی کنید و به دلیل زیاد بودن پله های آب انبار  نسبت به آب انبار تکیه در میان راه ، جایی را برای استراحت ساخته اند. شوربختانه در حال حاضر سقفی جدید در وسط مخزن آب انبار اجرا شده که گنبد آب انبار را از مخزن جدا کرده است و به گفته اهالی آن محله نیمه بالایی مخزن، پس ازساخت سقف تبدیل به زورخانه شده بوده است که شایسته برخورد با چنین بنایی نیست که بی شک با توجه به اقدامات نیک و کارشناسانه ای که تاکنون از دست اندرکاران موزه آب یزد در پاسداشت بناها دیده ایم، نسبت به این آب انبار نیز رفتاری همچون سایر آب انبارها انتظار زیادی نیست. اما چرا باید نام سازنده و قف کننده این آب انبار مجهول بماند؟ شاید برای آنکه به ما خدمتهای بانویی همانند فاطمه خاتون را یادآور شود. شاید بایستی زیبایی این پنج بادگیر ما را به سمت خود جلب کند تا در کنار آن یادی از این بانوی نیک اندیش داشته باشیم. او اکنون در بقعه ستی فاطمه خاتون آرام آرمیده است.
کنار آب انبار پنج بادگیر بنایی قرار دارد که به عنوان آرامگاه ستی فاطمه خاتون شهره همگان است. فاطمه خاتون همسر امیرچقماق سازنده بنای عظیم تکیه و بازار امیرچقماق می باشد که در چند جستار پیشین به آن پرداخته ام. فاطمه خاتون در آبادانی یزد به همسرش بسیار یاری رسانده است. باید یادآور شد که این آرامگاه ستی فاطمه خاتون هیچگونه ارتباطی با ستی فاطمه خاتون در محله چهارسوی کوچک در اصفهان ندارد و مبادا اشتباه شود. در این میان شاید این پرسش بوجود آید که ستی به چه معناست. چرا به این مکان می گویند بقعه ستی فاطمه؟
ستی به معنای بی بی در دوره کنونی است، اما در زبان فارسی معنای درستش بانو می باشد. این واژه از واژه سانکسریت، سات گرفته شده است که به زنان وفاداری گفته می شد که در هند به همراه همسرانشان سوزانده می شدند و این را نشان از وفاداری آنها بر می شمردند. در مصر نیز در دورانی این رسم بخصوص برای برخی از فراعنه وجود داشته است.
در هند این مراسم پس از ورود اسلام به گونه ای دیگر تغییر یافت و بدین سان که همسر بیوه شده فرد فوت شده، تنها در کنار جسد شوهرخود زانو زده و با صدایی آرام کلامی درباره تعهد خود به وفاداری به شوهرش بیان می نمود اما این رسم در برخی جاها در هند کماکان مرسوم بود. سالها بعد این رسم توسط دولت استعماری بریتانیا لغو گردید اما نه تنها در آن دوره قابل کنترل نشد، بلکه کماکان در برخی نواحی هند دولت هند با این امر دست به گریبان است. بهرحال این واژه در زبان فارسی واردگشته و به معنی بانوی عفیف و پاکدامن جای خود را باز کرده و به ستی شهره گشته است.
ستی فاطمه خاتون در قرن 9 هجری قمری فوت شده است و به دلیل کارهای نیکی که در آن دوران به همراه همسر با ذوق خود در یزد صورت داده است برایش آرامگاهی متفاوت از سایر آرامگاهها آن هم برای بانوان در آن دوران بنا کرده اند. این امر نشان از بزرگی و احترامی است که این بانوی نیک کردار در میان مردمان آن روزگار داشته است و دارد.
آرامگاه دارای یک اتاق با گنبدی پوشیده از کاشی های سبز رنگ است. پوشش داخلی آرامگاه از گچ است و تعدادی کاشی های معرق، در مقرنس های بنا کار شده است. آرامگاه در عین سادگی و آرامی کارهای نیک بانو فاطمه خاتون را گوشزد می نماید و گواه کارهای خود و همسرش را بنای باشکوه امیرچقماق و مناره های بلند آن می داند.
گاه (زمان) مناسب برای بازدید از مجموعه امیر چقماق نیمه دوم مهرماه، آبان ماه و نیمه نخست آذرماه می باشد. همراه خود دوربین، کرم ضد افتاب، عینک دودی یا کلاه قاب دارو کفش راحت و آب کافی داشته باشد.

تهیه کننده: 
رامک دهخدا
سرچشمه محتوی: 
پایگاه خبری صنعت حمل و نقل بین المللی و گردشگری ایران چهارراه
لینک کوتاه شده محتوی: http://iran4rah.com/node/1244

افزودن دیدگاه جدید