قلعه سلاسل

شناسه محتوی: 
16050398
واحد جاذبه‌های گردشگری تارنمای ایران چهار راه:
در ته یكی از كوچه های شهر شوشتر، دیواره ای در حال ریختن را می توان دید كه در لابه لای دیوارهای بی قواره بتنی و سیمانی امروزی با تلاش بسیار سعی در نشان دادن خود دارد. هنگامی كه از این حفره كه روزگاری درگاهی باشكوه برای دژی مستحكم و افسانه ای بوده است، بگذرید، وارد حیاطی بزرگ می شوید كه وسعت زمینش بیش از پیش شما را متحیر می سازد.
تصویری قدیمی از قعله سلاسل شوشتر

درهنگام ورود در سمت راست، تپه ای را مشاهده می كنید كه گویی با تلی از خاك و نخاله های ساختمانی ساخته شده است و در سمت چپ و تقریبا روبرویتان ساختمان هایی را مشاهده می كنید كه گویا بعدها به بنا افزوده شده است. امروزه تپه را طناب كشی كرده اند و شما می توانید از مسیرهای مشخصی بالای تپه بروید. مسیر بسیار عادی است گویی از یك تپه با شیب بسیار سبك بالا می روید تا اینكه جلوی شما دیواره ای از خاک را مشاهده می کنید همانند یک بن بست. کمی جلوتر بروید در سمت چپ شما، حفره قرار دارد كه دریچه ای فلزی بر روی آن گذاشته اند كه مبادا كسی بر اثر بی احتیاطی درون آن بیافتد و نقش نورگیر و هواگیر را ایفا می كرده است. در سمت راست درگاهی را می بینید كه بیشتر مواقع قفل است اما چون در آن نرده ای است می توانید درون آن را ببینید. امروزه خوشبختانه در بسیاری مواقع این در باز است و شما می توانید از پله های آن پایین بروید. اما آگاه باشید که پله هایی بلندی از شما استقبال می كنند و پس از گذراندن 40 تا 50 پله به اتاق هایی می رسید كه با دالون هایی به یكدیگر مربوط هستند. این دالون ها و اثاقها وسرسراها که با هنر و ظرافت خاصی در دل این تپه خاکی ساخته شده است به شوادان معروف است. در این شوادان ها با راحتی تفاوت دمای بالا و پایین دژ را احساس می كنید و به راحتی پی به اندیشه والای ابرار و نیاكانمان می برید كه شهری زیر زمینی را برپا ساخته اند تا بتوانند به راحتی در زیر زمین زندگی كرده و آماده دفاع باشند بدون آنكه گرمای هوا آن ها را سست سازد. آری اینجا زیر دژی است كه با دالونهای تو در تو به هم وصل است و چه بسیار نیرو و فرماندهانی كه می توانستند در این دژ سكنی كنند و از دشمن در امان باشند و در حالیكه دشمن پس از ورود به دژ در این اندیشه است كه دژ تسخیر شده است  همچون حكایت افسانه ای اسب تراوا از این دالون ها بیرون آمده و بر دشمن بتازند و او را غافلگیر كنند. آری شاید بتوان گفت قلعه سلاسل اسب تراوا ایران زمین است با این تفاوت كه آن افسانه ای بیش نیست اما این یکی واقعیتی قابل لمس است.
اما سلاسل به چه معناست؟ سلاسل به معنی‌ زنجیر است. در گذشته در امتداد یكی از شعبه های رودخانه كارون كه بند شادروان در آن بنا شده است  تعدادی از قایق ها زنجیر وار به هم متصل شده بودند كه نقش پل قایقی را ایفا می كرده اند و چون قلعه سلاسل به آنها دید داشته است به این نام شهره گردید. برخی دیگر بر این باورند كه در قرن چهارم هجری شخصی به نام سلاسل اقدام به مرمت این كهن دژ نموده است و از این روی نام او بر این دژ مستحكم باقی مانده است.
گروهی دیگر می گویند به دلیل اتاق ها و دالون های تو در تویی كه شبستان و اتاق های این دژ‍ كهن را همچون دانه های زنجیر به هم دوخته است نام سلاسل بر آن نهاده اند.
بهر حال نام این دژ، دژی مستحكم بوده بگونه ای كه آوازه غیر قابل تسخیر بودن آن در تمام دوران پیش و پس از اسلام برای همگان روشن بوده است. مشهور ترین نوشتار در مورد قلعه سلاسل توسط مادام دیولافوآ باستان شناس معروف فرانسوی كه از طرف دولت فرانسه به خوزستان اعزام شده بود می باشد كه در سال 1881م در باره قلعه می گوید:
قلعه سلاسل اقامتگاه رسمی والی خوزستان است، و در روی كوهی كه مانند فلات كوچكی است قرار دارد. در پای این كوه هم یكی از شعب كارون كه شطیط نام دارد عبور می كند، و ساختمانها و استحكاماتی كه از عهد ساسانیان باقی مانده اند آن را از طرف شهر قابل دفاع می سازند.
آری از زمان ساسانیان این دژ مستحكم و پا برجا ایستاده است . در ۱۷۰۰ سال پیش در جنگی که بین سپاه شاپور ساسانی و سپاه والریانوس، امپراتور روم درگرفت، شاه ایران شکست سختی بر لشکر رومیان وارد آورد و در نتیجه والریانوس امپراتور روم به اسیری در آمد و در همین قلعه سلاسل به زندان افکنده شد و اینگونه نام قلعه سلاسل، ترس بر اندام دشمنان ایران زمین می انداخته و خاطرات تلخی را برای آنها یادآوری می كنند و امروزه فرزندان رومیان به سرزمین ما آمده و بر ویرانه های قلعه ای كه روزگاری پدران آنها از آن بیم و هراس داشتند می نگرند و بسیار خرسند هستند كه این كابوس پایان یافته است، البته نه با تلاش و قدرت آنها، بلكه به دلیل ناآگاهی و كم خردی ما این اتفاق افتاده است و این ناآگاهی تا دوره هایی پس از انقلاب نیز ادامه داشته است و از اتاق ها و محوطه های گوناگون آن بعنوان اداره های دولتی و انبار استفاده می شده است.
اما پیشینه این دژ محدود به دوران ساسانی نمی شود بلكه به دورانی كهن تر باز می گردد و این دژ را به دوران هخامنشیان نسبت می دهند اما شوربختانه بخشهای هخامنشی این دژ بسیار آسیب دیده است و در دوره های دیگر بر روی آثار آنها بناهایی با كاربردهای خودشان ساخته اند.
اما پیش از پی بردن به پیشینه هخامنشی این دژ در پی كاوشهای باستان شناسی و به دست آمدن سفال های عصر اشكانی، وجود قلعه در دوران اشكانی (حدود2000سال پیش) ثابت شد. اما در كل دژ شكلی شبیه به یک بیضی نامنظم دارد و اگر از راه دیگری كه طناب كشی شده است بالا بروید به یك نمای زیبایی از رودخانه مشرف به دژ دید پیدا می كنید و در خواهید یافت كه ابرار و نیاكان نیک اندیش ما چگونه این دژ را در بین رودخانه محصور كرده اند تا دشمن نتواند به آن نفوذ نماید. قلعه سلاسل نه تنها خاطرات بسیاری از پیش از اسلام دارد، در تاریخ ورود اسلام نیز خاطراتی بسیار در سینه خود دارد و شاید این دژ تنها جایی است كه پا به پای بزرگترین رخدادهای تاریخی ایران پیش رفته و تاریخ ایران را در نوردیده و خاطراتش را در ذهن خود نگهداشته و امروز آنها را با وقار و سنگینی خود به ما عرضه می كند. از جمله دیگر رخداد های بزرگ تاریخی این مرز و بوم که این دژ به خود دیده است و در آن نقش ایفا کرده است، مقاومت سپاه هرمزان، آخرین سردار ایرانی در برابر عربها در سال 17 هجری قمری بوده است كه پس از 6 ماه و بنا به نوشته برخی منابع تا دو سال این مقاومت به طول انجامیده است. این دژ تاریخی بارها رو به ویرانی نهاده و تعمیر شده است. یكبار به دست فتحعلی خان پسر واخشتوخان در قرن 11 هجری و دفعه دیگر در سال 1237 بدست محمد علی میرزای دولتشاهی بار دیگر به امر نظام السلطنه حسینقلی خان مافی در 1307 مرمت كامل شده است. در دهه 40 باقیمانده قلعه را ویران كرده اند و از مصالح آن در قسمت غربی قلعه ساختمان ادارات دارائی قند و شكر و غله و دخانیات ساخته شد كه این ویرانی بزرگترین صدمه را به آثار باقیمانده زد و سبب شد كه فقط قسمتهایی از طبقه اول بناها باقی بماند.  این كهن دژ تا دوران پهلوی اول اهمیت خود را از دست نداده  و همچنان به عنوان یك مركز مهم حكومتی به حیات خود ادامه می‌داده است.Salasel 04.jpg
 اما اگر به سمت قسمت غربی و ساختمان های بنا شده بروید و از راهروی آنها گذر كرده و به پشت دژ بروید به پله هایی خواهید رسید كه شما را به زیر دژ هدایت می كند و اگر خوش شانس باشد و در این فضای زیر زمینی كه با كمك از طبیعت سنگی و تراش سنگها ایجاد گردیده است وارد شوید با نورپردازی امروزی انگار وارد یك قصر مجلل زیر زمینی و خیالی شده اید. ایجاد شبستان بزرگ در كنار نهر قدیمی و در زیر دژ و در دل صخره سبب گردیده است که این زیر زمین طبیعی در فصل تابستان اختلاف درجه ای در حدود 20 درجه نسبت به سطح دژ را سبب گردد و می توان پنداشت كه شوادان های موجود در شهر شوشتر الهامی از این پدیده باستانی می باشند. همه این فضا در اختیار ساكنین قلعه بوده و ایجاد خندق در جبهه جنوبی قلعه سلاسل دسترسی به آن را برای عموم غیر ممكن می ساخته  است. در ساخت این فضاها تا آنجا كه ممكن بوده از سنگ طبیعی استفاده كرده اند و جاهائی كه غیر منظم بوده است با ایجاد دیوارهای الحاقی آنها را به طرح هندسی در آورده اند. سقف این فضای زیر زمینی را سنگ كوهی که دژ بر روی آن بنا شده است، تشكیل داده است و هر كجا كه سنگ در اثر آب باران سوراخ شده و یا بیم ریزش می رفته است بوسیله طاق های آجری گهواره ای و دور چین آنرا پوشانده یا تقویت كرده اند. 
علاوه بر این با توجه به عبور نهر داریون از زیر قلعه، و اشراف آن بر بند میزان و پل بند شادروان، این قلعه مركز مدیریت آب منطقه نیز بوده است و در واقع جنبه دوگانه ای به قلعه سلاسل بخشیده است. ویژگی منحصر به فرد قلعه سلاسل، عبور نهر تاریخی داریون از اقدامات دوره هخامنشی است. این نهر به منظور آبیاری اراضی میانی رودخانه شطیط و شاخه گرگر ( دو شاخه رودخانه كارون) ساخته شده است. نهر داریون از طریق 8 دهانه آبگیر از رودخانه كارون تغذیه می شود، آب جمع آوری شده از آبگیرها از طریق دو كانال فرعی و اصلی از بستر زیر قلعه عبور می كند و در ضلع جنوبی قلعه به صورت رو باز نمایان می شود و تا دشت میان آب امتداد می‌یابد و اراضی دشت میان آب را آبیاری می كند. وجود پلكانهایی از درون قلعه سلاسل به نهر، كار برداشت آب را از داریون ممكن می ساخته است. از طریق همین نهر است كه قدمت دژ به دوران هخامنشیان تخمین زده شده است و این نهر مهر تأییدی بر سن و سال این دژ پیر می باشد. طبق اطلاعات محلی به نظر می رسد شوادان های خانه های محله های مجاور به شوادان قلعه كه در نوع خود بی نظیر است ارتباط داشته است البته این ارتباط بعدها ایجاد شده است وگرنه تا پیش از آن ورود به این دژ امری محال به نظر می رسیده است و بسیاری بر این باور هستند كه این دژ راهی مخفی برای فرار در صورت غلبه دشمن بر منطقه های زیر زمینی نیز داشته است كه هنوز این امر اثبات نشده است.
با توجه به عملكرد نظامی و مهندسی دژ، در دوره های گوناگون بنا بر نیاز آن روزگاران فضاهای گوناگونی در آن شكل گرفته است. این فضاها عبارتند از:
خندق و حصار دژ
حیاط ها
آشپزخانه
نانوایی
زندان موقت
سربازخانه
حمام
اصطبل
شوادان
نقارخانه
كت ها ( حفره هایی مه در كناره های نهرها ایجاد شده كه نسیم رودخانه باعث خنك شدن این حفره ها می شود و محلی دنج برای استراحت و تفریح می باشد)
كوشك
برج و بارو
پل
حرم(محل اسكان خانواده حاكم)
 گاه های مناسب برای سفر به سلاسل : فصل زمستان و اوایل بهار می باشد. از میانه های بهمن تا میانه های بهار فصل مناسب بازدید از شوشتر و قلعه زیبای سلاسل می باشد. دیدار از این دژ باعث بر انگیختگی غرور ملی در هر ایرانی می شود و به امید آنكه با درایت بیشتر به پاسداشت این داشته ها بكوشیم.

تهیه کننده: 
کاوش ساعی
سرچشمه محتوی: 
ایران چهارراه
لینک کوتاه شده محتوی: http://iran4rah.com/node/98

افزودن دیدگاه جدید